لطایف حقوقی

***   ***   مذهب برزگری  ***  ***  

محتسبی به قصد احتساب، به دهی متوجه شد. مردم ده از بیم آزار او فرار اختیار نمودند، مگر یکی از ایشان که از او آگاه نبود به دام وی افتاد. محتسب خشمگین شد، چون وی از دید برآشفت و گفت: بگو چه مذهب داری؟ آن مسکین گفت : مذهب برزگری دارم. یعنی هر چه بکاری بـِدْروی و هر چه بدهی بستانی و هر چه بگویی بشنوی. (6)                               

   مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو       یادم از کشته خویش آمد و هنگام درو (حافظ)

 

                                  ***   ***   طفل حاضرجواب   ***  *** 

گویند محتسبی برای امر معروف و نهی منکرحَسَبُ الحُکم شاه طهماسب صفوی حسینی، به دارالفیض شیراز داخل شد. در دروازه شهر طفلی را دید در بازی. گفت: خانه قاضی کدام است؟ طفل پرسید که تو کیستی و از کجا می آیی و خانه ی قاضی را چه می کنی؟ آن مرد گفت: من محتسبم و از اردو می آیم و به خانه قاضی می خواهم فرود آیم، که آلجنس مع الجنسِ یَمیل. *3 پس طفل گفت که از اعتقادات و واجبات و مسائل از اطفال نیز سوال کنی؟ محتسب برای مزاح گفت: آری. طفل گفت: از من امروز پرس آنچه می پرسی، که غم آنم تا فردا ابراز کند و نیز میان مردم حیا مانع جواب گردد و خجلت افزون شود. پس محتسب پرسید که چه مذهب داری؟ گفت : مذهب شاه طهماسب حسینی دارم. محتسب گفت: شاه طهماسب حسینی چه مذهب دارد؟ طفل گفت: چه مردک خری هستی. خود از پیش شاه طهماسب می آیی و از من پرسی که وی چه مذهب دارد. محتسب را از گفتار او شگفت آمد. با خود گفت: مُلکی را که خُردان او چنین زیرک و باهوش باشند، بزرگان وی چه سان خواهند بود! پس فسخ عزیمت نموده برگشت

                                                   شعــــــــر  :

         گر تـــــرا چشم عیب بیـــن بودی                     دیــده بر عیب غیـر نگشودی

         نیــــــک را بــــد ندیدی و بــد را                     نیک   ای بی مروّتِ خـود را

         رو بکش سر به جیب خود نفسی                    تا ببینی چه می کنی چه کسی. (6و7)

 

                             ***   ***   بی عقلی گاوان و خران  ***  *** 

گویند که محتسبی به دهی متوجه شد، هرچند جست کسی نیافت. آخر الامر، از کمال آزردگی به جانب مسجد شتافت. چند رأس از بهایم و حیوانات در آن بیافت. بیاورد و در حیطه ای حبس کرد. چون صاحبان و مالکان ایشان خبر یافتند به سوی او بشتافتند. محتسب برآشفت و گفت: من شما را آزار بسیار دهم و تخته ی کلاه بر سر نهم تا بعد از این چنین بی عزتی و بی حرمتی با بیت الله نکنید. بزرگان و دانایان ایشان زبان عجز و اعتراف به تقصیر گشودند و تواضع و تملق بیحد نمودند و گفتند: ای محتسب، گاوان و خران ما عقل ندارند که بدانجا می روند؛ اگر ما که ... چنین کار کنیم .... بی دین و کشتنی باشیم . (7) *4

 

                                   ***   ***   محتسب حقیقی  ***  *** 

بهول دانا را احتساب بغداد دادند. بعد از مبالغه بسیار که قبول نمود. به بازار رفت و ساعتی بنشست و برگشت و ترک آن کار نمود. گفتند : چرا  چنین کردی؟ گفت : محتسب حقیقی را در بازار دیدم ، جمعی که از وی نترسند و ناراستی را ترک نکنند از من کجا ترسند و راستی کی شعار خود سازند؟ و نیز مرا در بازار دل احتسابی است که شغل آنم نگذارد که بدین توانم پرداخت. *5

                                                 شعــــــــر  :

              هست در بــــــازار، دایم محتسب                زو نتــــرسد از تــــو ترســد مکتسب

              کج ترازوهــا و دزد و مســـت پُر               در دل و در انـــدرونــــــــت هست پُر

              گر تو این اوباش را کردی به دار               محتسب می گــرد و دست از وی بدار

             ور نـــــداری شرم از یزدان پاک                 خود بکن خود را به دست خود هلاک. (12)

 

                                 ***   ***   قلم یا کلنگ   ***  *** 

گویند که یکی از وزیران ظالم به خانه یکی از ترکان بادیه نشین نزول کرد و به ظلم هر چه تمامتر از روی دفتر از ایشان  ما لوجهات مع شیء زاید تحصیل کرد. چون برخاست و راهی شد، قلمی از وی در آن خانه مانده بود. پس از ساعتی که صاحبخانه از آن واقف شد از بیم آن را بر داشت و از پی وی روان شد. چون نزدیک شد، فریاد برآورد که بایستید تا آنچه از شما مانده است به شما سپارم که تاب دعوی ندارم. چون قلم ندیده بود، نام وی نمی دانست. چون گفتندش که آن چیست؟ گفت : کلنگ. پرسیدند که چه اعتبار این را کلنگ گویی؟ گفت: از آنکه به یک اشاره خانه ها را از بیخ و بن برکند، و آنچه از این آید از هیچ تیشه و کلنگی نیاید،

                                    نظــــــــم :

عارفی از کوه به صحـرا گذشت                  دید عَـــزاریل به دامـــــان دشت

دل ز غــــــم وسوســــه پرداخته                   دیــــــده ز نیرنگْ تهـــی ساخته

گفت بــــدو عارف صحرا نورد                   از چه درین بادیه ای هرزه گرد

باز چرا مـــــــانده ای از کارگاه                   جای تـــــــو در مدرسه و خانقاه

پیشروی اهـــــــل خیـــانت تویی                   تفرقــه بخش صــف طاعت تویی

این قـَدَرت کنــدی الماس چیست                   خاطرت آسوده ز وسواس چیست

رهـــزن دوران به دل بــدسِگال                    طنز کنــــــان داد جـــــواب سوال

کـــــــز برکــــــات علمای زمان                  فــــــــارغم از کشمکش این و آن

حیله گری های فقیهـــــــان عهد                    داشت مرا بـــاز از آن جدّ و جهد

یک تن از این طایفـــۀ بوالهوس                   از پی گمراهـــــــی کونیـــــن بس. (14)

 

                                     ***   ***   گروکشی   ***  *** 

مشهور است که جهودی در خانه اش را بدزدیدند . رفت و در مسجدی را بیاورد و به جای آن آویخت. گفتند چرا چنین کردی؟ گفت: از اینکه صاحب این می داند که در مرا که برده است، بستاند و به من سپارد، یا به من نشانی دهد تا بستانم و در وی را باز دهم. ..... (26)*6

 

                                   ***   ***   مساله میراث  ***  *** 

گویند ابن سَمّاک واعظ صوفی و محقق و شیرین سخن بود و با علوم ظاهری سری نداشت. ملاّی منکری در میان مجلس به قصد امتحان پرسید که چه می گویی در این مساله میراث که شخصی مرده است و از وی چنین و چنان مال مانده است و فلان و فلان وارث مانده؟ این سَمّاک گفت: من واعظ جماعتی و مفتی طایفه ای ام که بعد از مردن از ایشان چیزی نمی ماند تا به مساله میراث احتیاج شود، بلکه دعوی مالکیت به اعتقاد ایشان فرعونیت است. (27)*7

 

                                 ***   ***   حصۀ  برادران دینی   ***  *** 

گدای مُبْرِمی امیری را گفت که به مقتضای آیه کریمه انما المومنون اخوه، یعنی مومنان برادران یکدیگرند، مرا در مال تو حصه ای هست. امیر گفت: یک دینارش دادند. گدا گفت: ای امیر، این چیست، امیر گفت: ای درویش، تنها تو برادر من نه ای بلکه همه مومنان عالم برادران منند؛ پس اگر مال مرا به همه ایشان قسمت نمایند به تو زیاده از این نرسد.(30)*8

 

                               ***   ***   افراط  و تفریط قاضی  ***  *** 

مجذوبی *9 را گذر به محکمۀ قاضی افتاد. قاضی از زر قضا و دخل محکمه جزوی فرستاد تا گوشت خریدند و آوردند . قاضی برخاست و به وسواس تمام آن گوشت را به آب کشید و مجذوب به نزد وی شد و گفت: اگر این وسواس را در وقت قیمت این گوشت مرعی داری، از این بهتر خواهد بود. چرا چندانکه در این افراط می کنی در آن تفریط می نمایی، و حال آنکه بدین مأموری و از آن مُنْهیّ. (31)

 

                                   ***   ***   داعیه سرقت   ***  *** 

گویند عارف بَسطامی – علیه الرحمة – را گربه سفیدی بودی که هرگز ادای ناشایسته نکردی و دزدی ننمودی. اتفاقاً روزی از تنگی روزی و بر بچّه دلسوزی ، مرتکب دزدی شد و خیانت نمود و پارچۀ گوشتی در ربود. قصد آزارش کردند، خود را به زغالدان انداخت. وقتی دیگر که پیش شیخ آمد، ترسان و لرزان و سیاه روی و پژمرده ، شیخ از سبب آن پرسید. از آن قصّه اش خبر دادند. رو بدان گربه کرد و گفت: این چه ادای زشت است که کرده ای و این چه بلاست که بر سر خود آورده ای؟ چون است که تا امروز از تو چنین ادایی صادر نشده بود که امروز؟ گربه این بشنید، برفت و بچّه به دهن گرفته باز آورد و بر کنار بایزید نهاد و به سر اشاره بدان کرد، یعنی اینم فرمود که آن کردم.(32)*10

                                                  شعر (از گلستان سعدی):

              ای گرفتــــــار پای بنــــــد عیال                         هرگز آسودگـــــــی مبند خیال

              غم فرزند و نان و جامه و قوت                          بازت آرد ز سیر در ملکوت

              همه روز اتفــــــــــاق می سازم                          که به شب بــــا خدای پردازم

              شب چــــو عقــــد نماز در بندم                          چه خورد بامـــــــــداد فرزندم

 

شیخ گزین *11– بهاء الملّه والدّین – می گوید:   نظم :

             هســـــت ایمـــان تـــــــو کوه بوقبیس                   بر سرش داخل نگردد لا و لَیْس *12

             می نیابــــــــد اختــــــلال از هیچ چیز                   چون وضوی محکم بی بی تمیز

                                                      حکایت:

             بـود در شهـــــر هَـــــری بیـــوه زنی                   کهنه رندی، حیله سازی، پــــر فنی

             نـــــام او بـــی بـــی تمیــــــــز خالدار                  در نمــــازش بــود رغبت بیشمــــار

             با وضوی صبح خفتن مـــــــی گذارد                    نامـرادان را ولـــــــی دادی مــــراد

             کـــــــم شدی خالــــی دواتـــش از قلم                   بـــر مراد هر کســــــی می زد رقم

             در مهـــــم سازی اوبـــــــاش و رُنود                  دایماً طاحونـــــــــه اش در گرد بود*13

             از تــــــه هر کس که برجَستی به ناز                    می شدی فـــــــی الحال مشغول نماز

             گفت با او رندکــــــــی کای نیک زن                    حیرتـــــــی دارم از این کـار تو من

             زین جنابت های پی در پی که هست                     هیچ ناید در وضـــــــوی تو شکست

             نیت و آداب ایـــــن محکـــــــــم وضو                  یکـــــــره از روی کـــــرم با من بگو

             این وضو از سنگ و رو قایمتر است                این وضو نبود ســــــد اسکندر است.*14

 

                                ***   ***   علت دشمنی با نیکان  ***  *** 

سالکی می گفت که یک وقتی، در اوان غفلت و زمان جاهلیّت ، به انواع معاصی و اقسام مناهی آلوده بودم ، و از هیچ فعل قبیحی و عمل شنیعی اجتناب و احتراز نمی نمودم، و به حَسَب حقیقت از جمیع مذاهب و ملل و ادیان خارج بودم، و هیچ کس را با من کاری نبود، و به بی دینی متـّهم کسی نساختی، و به تشخیص وضع و تجسس حال من نپرداختی.  اکنون که از محبّت دنیا و پیروی هوا و خواهش لذات و شهوات تمامی درگذشتم، و بر عمرِ در معصیت تلف کرده تاسف می خورم، و نام نیک و بد را جز به نیکی نمی برم ، و با کسی کاری ندارم، و همه کس را ولیّ و عارف می خواهم، با همه مهربانم و با نفس خود دشمن، عوام انام زبان غیبت و تهمت در حق من دراز کرده اند: گاه به شیّادی و سالوسی

/ 0 نظر / 7 بازدید